طراحی رابط کاربری ایرانی – تقارن

۱۰ بهمن ۱۳۹۲

رابط کاربری ایرانی سعی می کند به ویژگی های هنر ایرانی بپردازد و ببینید که آیا می توان بین این ویژگی ها و طراحی رابط کاربری و رابط تعاملی ارتباطی یافت یا خیر . در قسمت قبلی طراحی رابط کاربری ایرانی . چرا و چگونه؟ – دیباچه به این موضوع پرداختم که چرا ضرورت دارد تا رویکردهای بومی در هر هنری به عرصه شکوفایی برسد و مثال هایی از این دست را بررسی کردم .

در ادامه قرار بر این شد که در هر مقاله از این سری به بررسی یکی از ویژگی های هنر ایرانی اسلامی بپردازیم که در این مطلب نوبت به تقارن رسیده است .

هنر ایرانی یا هنر اسلامی :

برخی از دوستان به بنده متذکر شده اند که شما  بین هنر اسلامی (هنر اعراب ) و هنر ایرانی باید تمایز قایل شوی و این دو در یک مسیر نیستند . شاید بهتر باشد قبل از هر چیزی چند نکته در این مورد بگویم .

تاریخ هنر ایران یک تاریخ هفت هزار ساله است و بدیهی است که در دوران های مختلف ، به یک شکل نبوده است . در دوران هخامنشیان این هنر تآثیر گرفته از هنر عیلامیان بود و در دوره اشکانیان از روم و فرهنگ غرب تاثیر می گرفته . همچنین در ۱۵۰۰ سال اخیر ، هنر ایرانی با هنر اسلامی آمیخته شده است .

چیزی که در این بین مهم است این است که هیچ گاه هنر ایرانی تحت تاثیر فرهنگ های مختلف ، چارچوب های خود را از دست نداده است و این ایرانیان بوده اند که با فرهنگ غنی خود ، بر روی سایر فرهنگ ها تاثیر گذاشته اند .

به طور خاص در زمینه هنر اسلامی ، شاید به جرات بتوان گفت که بیش از ۹۰ درصد این هنر مبدعان و خالقان ایرانی داشته است . شکل طاق ها و درب ها ، نقش مایه ها و موتیف ها ، گره ها ، نگارگری و تذهیب ، خط و خوشنویسی ، معماری و انواع هنرهای دیگر را ایرانیان به پیش برده اند .

قدیمی ترین مسجد ایران که هم اکنون وجود دارد مسجد جامع تاریخانه دامغان است . این مسجد که اساس معماری آن منطبق بر معماری مساجد امروزی است ، از معماری دوران ساسانی تاثیر گرفته است .

مسجد تاریخانه دامغان که در دوران ساسانیان آتشکده بوده است

مسجد تاریخانه دامغان که در دوران ساسانیان آتشکده بوده است

در خوشنویسی و خطاطی ، گفته شده شش خط مُحَقَّق ، ریحان ، ثُلث ، نسخ ، رِقاع ، توقیع از ابداعات ابن مقلع شیرازی است . همینطور خط نستعلیق و شکسته نستعلیق که از ابداعات ایرانیان است . و از این دست مثال ها در تمامی زمینه های هنری وجود دارد .

در نهایت باید بگویم که فلسفه اسلام که امروزه در هنر ایرانی جریان دارد ، این هنر را شکل داده است و هنر ایرانی نیز در خدمت اسلام درآمده است . به نظر من تمایز بین هنر ایرانی و اسلامی در حال حاضر بازی با کلمات است . پس زمانی که من از مبحثی به نام هنر ایرانی صحبت می کنم ، منظورم هنر ایران باستان و دوران اسلامی با هم است و قصد تفکیک دوران های مختلف هنری را از یکدیگر ندارم .

تقارن :

تقارن عبارت است از نظم و تعادل مبتنی بر تکرار عناصر .

تقارن مهم ترین ویژگی “طبیعت” است . چه در برگ یک درخت نگاه کنید و چه در یک حیوان ، مثل پروانه می توانید اثر تقارن را مشاهده کنید .  ذهن ما همیشه با طبیعت و تقارن آشنا بوده است ، پس در مواجه با هنر متقارن احساس بیگانگی نمی کند و برایش دلنشین می شود .

تقارن در طبیعت

تقارن در طبیعت

تقارن ، نظم و هماهنگی از مهم ترین ویژگی های هنر ایرانی است . چه در هنر ایران باستان و چه در هنر اسلامی شما هیچ گاه اثری بی قاعده مشاهد نمی کنید .

 

 

انواع تقارن :

سه نوع تقارن وجود دارد : بازتابی ، چرخشی و اتقالی .

بازتابی (آیینه ای) :

بیشترین میزان تقارنی که ما در طبیعت میبینم از همین نوع بازتابی است . این نوع تقارن می تواند ، عمودی ،مورب یا چیزی بین این دو حالت باشد .

نمونه ای از تقارن بازتابی

نمونه ای از تقارن بازتابی

اگر بخواهیم نمونه ای از تقارن بازتابی در هنر ایرانی مثال بزنیم من تصویر زیر را انتخاب می کنم . تصویر زیر حاصل برش روی کاغذ است . هنرمند در اینجا با بهره گیری از تقارن و ظرافت بسیار این اثر را خلق کرده است . من دقیق اطلاع ندارم که اثر متعلق به چه دوره ای است ، اما از روی نقش های به کار رفته در اثر حدس می زنم به اواخر زندیه و اوایل قاجار مربوط باشد .

تقارن در برش روی کاغذ

تقارن در برش روی کاغذ

 

تقارن چرخشی :

تقارن چرخشی یا تقارن شعاعی زمانی است که ما یک شئ را حول مرکز دایره به صورت دورانی تکرار کنیم . این نوع تقارن که مبتنی بر دایره است در هنر ایرانی بسیار دیده می شود . دایره یکی از مهم ترین اشکال در هنر ایرانی است .

نمونه ای از تقارن چرخشی

نمونه ای از تقارن چرخشی

برای نمونه تصویر زیر نقش یا علی است که هنرمند بر روی فلز آن را کنده کاری کرده است . توجه کنید که در اینجا تنها بخش کوچکی از اثر طراحی شده است و سپس با تکثر اثر روی محور تقارن دایره ای کل اثر شکل گرفته است . ما از این دست آثار دایره ای که به شمسه نیز معروف اند در تاریخ هنر خود زیاد داریم .

نقش یا علی کنده کاری شده بر روی فلز

نقش یا علی کنده کاری شده بر روی فلز

نمونه دیگر در تقارن دایره ای  ، سقف مسجد شیخ لطف الله در اصفهان است . این مسجد بدون شک از زیباترین مساجد جهان است . به تقارن و شکوه سقف این مسجد و دستان هنرمندی که آن را طراحی و خلق کرده است ، توجه کنید . این مسجد طی مدت ۱۸ سال و به دستور شاه عباس صفوی در میدان نقش جهان ساخته شد .

سقف مسجد شیخ لطف الله

سقف مسجد شیخ لطف الله

 

تقارن انتقالی :

در تقارن انتقالی ما یک شی را طبق یک چارچوب مشخص ، تکثیر و منتقل می کنیم . در این نوع تقارن نیاز نیست ، فاصله های انتقال مساوی باشد ، فقط کافی است که این فاصله ها متوازن باشند .

 

تقارن اتقالی

تقارن اتقالی

از تقارن اتتقالی برای خلق الگوها ، پس زمینه ها و ایجاد حس حرکت و سرعت استفاده می شود .

نقش نگاره زیر بخشی از کاشی کاری مسجد شیخ لطف الله است .

قالب پترن ها از تقارن اتقالی استفاده می کنند .

قالب پترن ها از تقارن اتقالی استفاده می کنند .

آخرین اثر که در اینجا معرفی خواهم کرد مربوط است به هنر معماری . مسجد وکیل شیراز با ستون های سنگینی زیبایش یکی از نمونه های موفق به کار گیری تقارن در معماری ایرانی اسلامی است . عکس زیبای زیر از امید جعفر زاده به خوبی این موضوع را به ما نشان می دهد . شما میتوانید تقارن بازتابی ، دایره ای و انتقالی را همزمان در خلق این بنا شاهد باشید .

مسجد وکیل شیراز

مسجد وکیل شیراز

 

 تقارن در رابط کاربری :

حال انواع تقارن را می شناسیم با مثال هایش آشنا شدیم و دیدیم که چطور پیشینیان ما از تقارن در خلق آثار هنری بهره گرفته اند .

در طراحی رابط کاربری و کلا در مقوله دیزاین ما با تناسبات ارتباطی مستقیم داریم و بحثی مانند تقارن از مهم ترین ابزارهای کاری یک طراح هستند . در ادامه و در خاتمه بحث بدون اینکه بخواهیم توضیح بیشتری بدهیم و صرفا جهت مشق بصری چند نمونه از طراحی های رابط کاربری که از تقارن استفاده کرده اند را مرور می کنیم :

 

 سایت تهرانر :

تقارن-در-طراحی-وب-سایت-تهرانر

سایت تهرانر

 

سایت بانک سامان :

صفحه اول سایت بانک سامان

صفحه اول سایت بانک سامان

 

جار :

جار

جار

 

در گرافیک :

در گرافیک

در گرافیک

 

مستر دیزی :

مستر دیزی

مستر دیزی

 

جیب :

جیب

جیب

 

: theconference

theconference

theconference

 

در نهایت :

همانطور که دیدم تقارن از مهم ترین بخش های تشکیل دهنده هنر ایرانی ماست و نمونه هایی از این دست را با هم بررسی کردیم . البته تقارن چیزی نیست که به هنر ایرانی محدود باشد و در تمام شاخه های بومی هنر در نقاط مختلف جهان به شکل های گوناگون و کم و بیش وجود دارد .

اما بدون شک تقارن ، توازن و هندسه جز اصلی هنر ایرانی است که در کمتر اقلیمی ما شاهد چنین دقت هندسی در خلق آثار هنری هستیم .

همانطور که قبلا هم گفته بودم در این سری مقالات قصد من تنها معرفی شاخصه های هنر ایرانی است و می خواهم ببینم که آیا می توان بین این شاخصه ها و طراحی رابط کاربری خط ربطی یافت یا خیر . من در اینجا قصد ندارم تا با توجه به این شاخصه ها ، نقشه راه تعیین کنم و یا اینکه آنها را بسط دهم . باشد که طراح با توجه به این شاخصه ها مسیر درست را در طرح های خود بیابد و به کار ببرد .

 

۷ دیدگاه برای "طراحی رابط کاربری ایرانی – تقارن"

  • حسین گفته است: بهمن ۱۱, ۱۳۹۲ در ۱۰:۵۱ ب.ظ

    بین بانکا بانک سامان بهترین طراحی گرافیکی رو داره. هم توی برندینگ هم توی سایت هم توی گرافیک محیطی و دکوراسیون. عالیه.

    پاسخ
  • مسلم گفته است: اسفند ۱۰, ۱۳۹۲ در ۳:۰۸ ب.ظ

    سلام مهدی جان. خیلی خوشحال شدم از اینکه میبینم بحث استفاده از هنر ایرانی در رابط کاربری رو شما از اون روزها ادامه دادید و الان هم روی یکی از مهمترین اجزاش استارت زدی. بشخه حتما پیگیری میکنم و ازت ممنونم.

    پاسخ
  • وحید گفته است: خرداد ۹, ۱۳۹۳ در ۱:۲۶ ب.ظ

    با سلام و تشکر
    بحث تقارن اونقدر عمومی و همه گیر هست که تقریبا نمیشه به عنوان یک ویژگی اون رو در نظر گرفت ، از خرابه های باستانی آمریکای جنوبی تا اهرام مصر ، چین و یونان باستان و رم بگیرید و تا رنسانس و حتی دوره مدرنیسم تقارن را میشه در تمامی ادوار و مناطق مشاهده کرد
    یک مجموعه باید با تمام اجزایش دیده شود و اجزاء هرچه منحصر به فرد تر باشند مشخصه اصلی محسوب میشوند ، مثلا برای معماری دوره اسلامی ، خط و نوشته از خصوصیات مهمتری هستند و یا گرایش های انتزاعی در بازآفرینی واقعیت به دلایل فقهی فقط در این هنر موجود است .

    پاسخ
    • مهدی خدادادی گفته است: خرداد ۲۱, ۱۳۹۳ در ۹:۲۶ ب.ظ

      توجه داشته باشید که وقتی من می گویم تقارن ویژگی هنر اسلامی است ، به این مفهوم است که این مورد در هنر اسلامی بسیار برجسته است و به معنای انحصار نیست .
      همینطور که مثلا اگر می گوییم ویژگی نقاشی های شرق دور استفاده از آب و مرکب است . این ویژگی است و هرگز به این معنی نیست که در هنرهای دیگر و سایر اقلیم ها از آب و مرکب استفاده نمی شود . بلکه به این معنی است که در هنر شرق دور این نوع استفاده به گونه ای است که تبدیل به یک ویژگی شده است .

      پاسخ
  • علی عسگری گفته است: شهریور ۱۵, ۱۳۹۳ در ۱۲:۴۴ ب.ظ

    سلام.
    نظر من اینه که تقارن اصلا در طراحی رابط کاربری در وب و انواع نرم افزارها جایی نداره. هیچ سایت و هیچ برنامه ای وجود نداره که در طراحیش تقارن وجود داشته باشه. در هیچ کدوم از نمونه هایی که ارائه شد هم تقارن نیست. مثلا در سایت تهرانر، سایدبار تقارن رو به هم زده. گرچه استفاده از عکس هم خودش تقارن رو خراب می کنه. به طور کل اگر دو ستون، نوشته در صفحه داشته باشیم و یکی از ستون ها یک کلمه بیشتر یا کمتر داشته باشه تقارن از بین میره. اصلا در صفحاتی که نوشته وجود داره تقارن نیست. چون متون تقارن رو از بین می برند. همین مسئله در مورد استفاده از عکس هم هست.
    اما تقارن با سازماندهی و مرتب کردن عناصر متفاوته. اتفاقی که در صفحات وب و نرم افزارها می افته تقارن نیست بلکه سازماندهی عناصره.
    به نظرم ما نمی تونیم ویژگی های هنرهای تزئینی رو در رابط کاربری که اساسا کاربردی است نه تزئینی، اجرا کنیم. اتفاقا باید در یک رابط کاربری تقارن شکسته بشه تا بتونیم چشم مخاطب رو هدایت کنیم. اتفاقی که در اشکال متقارن نمی افته. چون چشم از الگوها و طرح های تکراری گذر می کنه.

    پاسخ
  • م. روشندل گفته است: آبان ۳, ۱۳۹۳ در ۷:۵۳ ب.ظ

    موافقم منم تو تصاویر بالا تقارنها رو نتونستم ببینم در واقع اون چیزی که وجود داشت تناسبه ، یه جور تجمع پراکنگی ایده آل که با تعریف شما از تقارنها متفاوته .

    پاسخ
  • رسام رستمی گفته است: تیر ۱۵, ۱۳۹۴ در ۱۱:۰۳ ق.ظ

    ممنون از نوشتن این مطالب
    یه موضوعی که هست اینه که اساساً ما باید بتونیم بین شاخصه های هنرمون و رابط کاربریمون ارتباط ایجاد کنیم یا نه؟ فرضاً طراحی اپلیکیشن موبایل به عنوان یه محصول عصر ما، با خصوصیت هایی که طبعاً تازه زاده شده هستند (مثل بحث کاربرد پذیری – Usability) اجازه این کار رو به ما میده یا خیر؟
    در مثالهایی که در مورد تقارن زدید ۹۰% تلاش روی تصویر سازی و قسمت های هدر – اسلایدر وبسایت ها بوده که مسلماً زمان طراحی آزادانه تر هستند و تازه این موضوع در نسخه دسکتاپ صادقه و روی موبایل این آزادی به حداقل میرسه.
    در نهایت به نظرم تلاش خوبیه که ببینیم میشه روی گشتالت هنر ایرانی کار کرد و به اینترفیس مربوطش کرد، ولی بحث درمورد مسائلی که واضحاً مربوط نمیشن و ذاتاً ریشه های مختلفی دارن بی فایدست.

    پاسخ
  • بنویسید و افتخار دهید تا بخوانیم :

    pixeler pixeler